Autor: Maciej Ramus, CMO i współzałożyciel JSON Crew.
Wypożyczalnia ma u siebie czterdzieści Twoich koparek. Dzwoni jej szef: „Chcę dostać dane z maszyn, motogodziny, błędy, zużycie paliwa. Dam je firmie serwisowej z naszego miasta, bo jest bliżej niż Wasz serwis”. Jeszcze kilka lat temu mógłbyś odpowiedzieć, że dane z Twoich maszyn są Twoje. Dziś w Unii Europejskiej ta odpowiedź jest niezgodna z prawem.
Od 12 września 2025 obowiązuje akt w sprawie danych, po angielsku Data Act (rozporządzenie UE 2023/2854). Od 12 września 2026 doszedł obowiązek, który dotyka już samej konstrukcji: każdy nowy model urządzenia musi być zaprojektowany tak, żeby użytkownik miał dostęp do jego danych. Ten tekst jest dla producentów maszyn i urządzeń: co dokładnie trzeba udostępnić, komu, od kiedy, kogo to nie dotyczy i jak to zbudować, żeby nie skończyło się na ręcznym zgrywaniu plików dla każdego klienta.
W skrócie
- Akt w sprawie danych (Data Act, rozporządzenie UE 2023/2854) daje użytkownikowi maszyny lub urządzenia prawo do danych, które ono wytwarza. Obowiązuje od 12 września 2025, a od 12 września 2026 każdy nowy model musi mieć dostęp do tych danych zaprojektowany od początku.
- Producent musi przed sprzedażą powiedzieć klientowi, jakie dane urządzenie zbiera i jak je pobrać, a potem wydać je bezpłatnie, w formacie do odczytu maszynowego, także firmie, którą klient wskaże, na przykład niezależnemu serwisowi.
- Działa to w obie strony: producent może używać danych nieosobowych z urządzenia klienta tylko na podstawie umowy z nim. Jeśli Twój serwis, gwarancja albo predykcyjne utrzymanie ruchu korzystają z tych danych, sprawdź umowy.
Co to jest Data Act i dlaczego dotyczy producentów maszyn?
Data Act to unijne rozporządzenie, które ustala, kto może korzystać z danych wytwarzanych przez podłączone urządzenia. Obowiązuje bezpośrednio, tak jak RODO: nie trzeba czekać na polską ustawę, żeby stosować jego przepisy.
Punkt wyjścia jest prosty. Unijny prawodawca zauważył, że producent, który kontroluje konstrukcję urządzenia, w praktyce decyduje, kto zobaczy jego dane, chociaż nie ma do nich żadnego szczególnego prawa. Klient kupił maszynę, pracuje nią, płaci za paliwo i przeglądy, a dane z jego pracy widzi tylko producent. Data Act to odwraca: dane z używania urządzenia ma dostać także ten, kto go używa.
Dla producenta oznacza to trzy grupy obowiązków. Pierwsza to konstrukcja: dostęp do danych trzeba przewidzieć w projekcie. Druga to informacja: przed sprzedażą klient musi wiedzieć, jakie dane urządzenie wytwarza i jak je pobrać. Trzecia to wydawanie danych: na prośbę użytkownika jemu albo firmie, którą wskaże.
Czy Twoje urządzenie to „produkt skomunikowany”?
Akt mówi o produkcie skomunikowanym (art. 2 pkt 5). To rzecz, która zbiera albo wytwarza dane o swoim używaniu lub otoczeniu i potrafi te dane przekazać: przez sieć, przez fizyczne połączenie albo z pamięci urządzenia. Jej główną funkcją nie może być przechowywanie ani przetwarzanie danych dla kogoś innego, dlatego serwer czy dysk sieciowy się nie liczą.
W praktyce to prawie każda współczesna maszyna i urządzenie z elektroniką: koparka z telematyką, pompa ciepła z aplikacją, kocioł z modułem WiFi, linia pakująca z panelem, wózek widłowy, rower elektryczny. Ważne: sam port serwisowy też się liczy. Jeśli Twój serwisant zgrywa dane kablem z gniazda w sterowniku, urządzenie potrafi przekazać dane, nawet jeśli nie ma internetu.
Poza zakresem jest urządzenie, którego konstrukcja w ogóle nie przewiduje, że dane wyjdą poza sterownik. Akt nie każe też wytwarzać nowych danych ani przechowywać więcej, niż przewiduje projekt. Według motywów rozporządzenia nie obejmuje również informacji wyliczonych z danych, na przykład wyniku Twojego algorytmu, który z odczytów czujników prognozuje awarię. Surowe odczyty tak, Twoja analiza nie.
Sprawdź swój model w czterech pytaniach.
Przy ustawieniach startowych (dane przez internet, średni lub duży producent, model już w sprzedaży, Ty jako producent) dotyczą Cię 3 z 4 obowiązków. Zmień model na nowy, wprowadzany po 12 września 2026, a dochodzi czwarty: dostęp zaprojektowany w urządzeniu.
Co dokładnie musisz udostępnić od 12 września 2026
Artykuł 3 ust. 1 mówi, że urządzenie i usługa z nim powiązana mają być zaprojektowane tak, żeby dane produktowe i dane z usługi powiązanej, razem z metadanymi potrzebnymi do ich zrozumienia, były dla użytkownika dostępne:
- domyślnie, czyli bez wypełniania wniosków i czekania na zgodę producenta,
- łatwo i bezpiecznie,
- bezpłatnie,
- w pełnym, ustrukturyzowanym, powszechnie używanym formacie do odczytu maszynowego, czyli na przykład CSV albo JSON, a nie zrzut ekranu czy PDF,
- bezpośrednio z urządzenia, jeśli ma to sens i jest technicznie wykonalne.
Dane produktowe to wszystko, co urządzenie wytwarza podczas pracy: odczyty czujników, motogodziny, liczniki cykli, kody błędów, stany pracy, zużycie energii. Usługa powiązana to oprogramowanie, bez którego urządzenie nie wykona którejś funkcji, albo które je zdalnie steruje, zwykle Twoja aplikacja lub portal. Jej dane to na przykład historia ustawień zmienianych przez klienta w aplikacji.
Bez metadanych surowe dane nic nie znaczą. Kolumna „T3” z wartością 412 to dla klienta zagadka. Opis, że T3 to temperatura oleju hydraulicznego w dziesiątych częściach stopnia, próbkowana co 10 sekund, zamienia ją w informację. Ten opis też trzeba udostępnić.
Ważne doprecyzowanie z praktyki: Komisja Europejska w swoich odpowiedziach na najczęstsze pytania podkreśla, że akt nie narzuca jednego sposobu konstrukcji. Możesz wybrać, czy dane będą dostępne w aplikacji, przez API, z portu w urządzeniu czy z portalu klienta. Liczy się wynik: dostęp domyślny, łatwy i bezpłatny.
Co musisz powiedzieć klientowi, zanim podpisze umowę
Ten obowiązek (art. 3 ust. 2) spoczywa na tym, kto sprzedaje, wynajmuje albo leasinguje urządzenie. Może to być producent, ale też dealer czy wypożyczalnia. Przed zawarciem umowy klient musi dostać co najmniej:
- rodzaj, format i szacowaną ilość danych, które urządzenie potrafi wytworzyć,
- informację, czy dane powstają w sposób ciągły i w czasie rzeczywistym,
- informację, czy dane są przechowywane w urządzeniu, czy na zdalnym serwerze, i jak długo,
- opis, jak klient może je pobrać lub usunąć, łącznie ze sposobem technicznym, warunkami korzystania i jakością usługi.
Dla usługi powiązanej (aplikacji, portalu) lista jest dłuższa (art. 3 ust. 3). Dochodzą między innymi: czy przyszły posiadacz danych sam zamierza ich używać i w jakim celu, kto nim jest i jak się z nim skontaktować, jak poprosić o przekazanie danych innej firmie, prawo do skargi do organu nadzoru, czy dane zawierają tajemnice przedsiębiorstwa i czyje, oraz ile trwa umowa i jak ją wypowiedzieć.
Najprostsze wykonanie podsuwają same motywy rozporządzenia: stały adres strony z opisem danych, rozdawany jako link albo kod QR na karcie produktu i w ofercie. Jedna strona na model, po polsku, utrzymywana razem z dokumentacją techniczną. Jeśli aktualizacja oprogramowania zmienia zakres danych, informacja też musi się zmienić. To kolejny powód, żeby aktualizacje OTA i dokumentacja danych żyły w jednym procesie.
A urządzenia, które już sprzedałeś?
Tu wielu producentów się myli. Obowiązek projektowy z art. 3 ust. 1 nie działa wstecz: maszyn już pracujących u klientów nie musisz przerabiać. Ale art. 4 obowiązuje od 12 września 2025 i dotyczy wszystkich urządzeń, z których faktycznie masz dane.
Jeśli użytkownik nie może pobrać danych sam, posiadacz danych musi mu je wydać na prostą prośbę złożoną elektronicznie: bez zbędnej zwłoki, w tej samej jakości, jaką ma sam, bezpłatnie, w formacie do odczytu maszynowego, a jeśli to ma sens i jest wykonalne, w sposób ciągły i w czasie rzeczywistym. Chodzi o dane łatwo dostępne, czyli takie, które już zbierasz albo możesz zebrać bez nieproporcjonalnego wysiłku.
Kilka szczegółów, które łatwo przeoczyć:
- Nie wolno utrudniać. Formularz schowany na piątym poziomie menu albo przycisk „pobierz dane” w kolorze tła to według art. 4 ust. 4 niedozwolone utrudnianie.
- Nie wolno żądać zbędnych informacji przy sprawdzaniu, czy prosi uprawniona osoba, ani trzymać logów dostępu dłużej, niż to konieczne (art. 4 ust. 5).
- Dane osobowe wydajesz komuś, kto nie jest osobą, której dotyczą, tylko wtedy, gdy masz do tego podstawę z RODO. Przykład: dane z ciągnika mogą pokazywać, kiedy i gdzie pracował konkretny operator.
Policz, ile kosztuje obsługa takich próśb ręcznie.
Przy ustawieniach startowych (2 000 urządzeń, 5% użytkowników prosi o dane, 2 godziny na prośbę) to 200 godzin rocznie, czyli jedna ósma etatu. Przesuń liczbę urządzeń na 8 000 i odsetek próśb na 15%: wychodzi 2 400 godzin i półtora etatu, który robi tylko to. Odsetek próśb będzie rósł, gdy niezależne serwisy i firmy od zarządzania flotą zaczną o te dane prosić w imieniu klientów.
Klient może przekazać Twoje dane innej firmie
Artykuł 5 idzie krok dalej. Na prośbę użytkownika posiadacz danych musi przekazać te same dane firmie trzeciej, którą użytkownik wskaże: niezależnemu serwisowi, firmie leasingowej, dostawcy oprogramowania do zarządzania flotą, ubezpieczycielowi. Na tych samych warunkach co użytkownikowi, czyli w tej samej jakości i w formacie do odczytu maszynowego.
Wyjątek jest jeden, dla największych platform internetowych wyznaczonych jako strażnicy dostępu (tak zwani gatekeeperzy): nie mogą być odbiorcami takich danych. Firma trzecia nie może też użyć danych do stworzenia urządzenia konkurencyjnego.
Za przekazanie danych firmie trzeciej możesz pobrać opłatę, ale rozsądną i niedyskryminującą (art. 9). Gdy odbiorcą jest mała lub średnia firma, opłata nie może przekraczać kosztów samego udostępnienia.
Dla wielu producentów to najtrudniejszy punkt, bo dotyka modelu biznesowego. Jeśli zarabiasz na przeglądach i częściach, a dane z maszyn dotąd widział tylko Twój serwis, teraz może je zobaczyć także lokalny konkurent. Odpowiedzią nie jest blokowanie danych, bo to niezgodne z prawem, tylko lepsza usługa: serwis, który na podstawie tych samych danych reaguje szybciej. Piszę o tym w tekście o predykcyjnym utrzymaniu ruchu.
Twoje własne korzystanie z danych wymaga umowy
Ten punkt przeoczają nawet ci, którzy uważnie czytali o udostępnianiu. Artykuł 4 ust. 13 mówi, że posiadacz danych może korzystać z łatwo dostępnych danych nieosobowych wyłącznie na podstawie umowy z użytkownikiem. Nie może też używać ich do wyciągania wniosków o sytuacji ekonomicznej, majątku czy metodach produkcji klienta w sposób, który osłabiłby jego pozycję rynkową. A danych nieosobowych nie może udostępniać innym firmom poza tym, co potrzebne do wykonania umowy z użytkownikiem (art. 4 ust. 14).
W praktyce: jeśli dane z maszyn klientów zasilają Twoje badania, nowy model, analizy jakości albo predykcyjne utrzymanie ruchu, potrzebujesz zapisów w umowie sprzedaży, regulaminie aplikacji albo umowie serwisowej, które na to pozwalają i mówią, w jakim celu. Ogólne zdanie w regulaminie sprzed lat może nie wystarczyć. Do tego dochodzi art. 13 o nieuczciwych klauzulach w umowach między firmami: postanowienie narzucone jednostronnie, które rażąco odbiega od dobrej praktyki, nie wiąże drugiej strony.
Tajemnica przedsiębiorstwa: ochrona tak, wymówka nie
Producenci najczęściej pytają: „A jeśli z danych da się odczytać, jak działa mój algorytm sterowania?”. Akt przewiduje ochronę, ale wymaga pracy z wyprzedzeniem (art. 4 ust. 6 do 8):
- Najpierw sam wskazujesz, które dane są tajemnicą przedsiębiorstwa, także w metadanych.
- Potem uzgadniasz z użytkownikiem środki ochrony: umowę o poufności, wzorcowe klauzule, ograniczony dostęp, standardy techniczne.
- Jeśli użytkownik nie chce takich środków albo ich nie przestrzega, możesz wstrzymać wydawanie tych konkretnych danych. Decyzję trzeba uzasadnić na piśmie i zgłosić organowi nadzoru.
- Odmowa mimo uzgodnionych środków jest możliwa tylko w wyjątkowych okolicznościach, gdy wykażesz bardzo wysokie prawdopodobieństwo poważnej szkody ekonomicznej. Też na piśmie, też ze zgłoszeniem do organu.
Wniosek dla działu konstrukcyjnego: oddziel w projekcie dane, które są surowymi odczytami, od parametrów, które zdradzają know how. Łatwiej obronić tajemnicę jednej tabeli kalibracyjnej niż całego strumienia danych.
Kogo Data Act nie dotyczy
Artykuł 7 zwalnia z rozdziału II, czyli ze wszystkich obowiązków opisanych wyżej, mikro i małe przedsiębiorstwa, ale pod dwoma warunkami. Firma nie może mieć partnera ani podmiotu powiązanego, który nie jest mikro lub małą firmą, czyli spółka córka dużej grupy zwolnienia nie ma. I nie może projektować ani produkować urządzenia jako podwykonawca.
Średnie przedsiębiorstwo ma zwolnienie przejściowe: przez rok od chwili, gdy stało się średnim, a dla każdego nowego modelu przez rok od wprowadzenia go na rynek. Zwolnienie dotyczy obowiązków udostępniania, a nie zakazu nieuczciwych klauzul. Klauzula w umowie, która odbiera użytkownikowi prawa z rozdziału II, i tak go nie wiąże.
Jak to zbudować, żeby nie skończyło się na ręcznym zgrywaniu plików
Z naszych projektów dla producentów urządzeń wynika jedna prosta reguła: dostęp do danych dla klienta to funkcja produktu, a nie zadanie działu obsługi. Budujemy go w tych samych miejscach, w których już jest aplikacja albo portal serwisowy:
- Konto użytkownika i przypisanie urządzeń. Każdy, kto ma prawo do danych, widzi swoje urządzenia. Motywy rozporządzenia mówią wprost o współwłasności i najmie: jeśli z koparki korzysta właściciel i wypożyczalnia, każdy powinien mieć dostęp do danych, które sam wytworzył.
- Zmiana właściciela. Maszyny trafiają na rynek wtórny. Potrzebny jest sposób, żeby poprzedni właściciel stracił dostęp, nowy go dostał, a konto dało się usunąć razem z danymi.
- Eksport i API. Przycisk „pobierz dane” z wyborem okresu, plik CSV lub JSON, opis kolumn. Dla większych klientów i firm trzecich: API z kluczem dostępu, a tam gdzie to ma sens, strumień w czasie rzeczywistym.
- Zgody na przekazanie firmie trzeciej. Użytkownik wskazuje odbiorcę, określa zakres i czas, może zgodę cofnąć. Ty masz ślad, komu i co przekazano.
- Słownik danych. Jeden opis zmiennych, wersjonowany razem z oprogramowaniem urządzenia. Z niego generujesz metadane w eksporcie i stronę z informacją przedumowną.
- Oznaczenie tajemnic. Pola, które są tajemnicą przedsiębiorstwa, oznaczone w słowniku i wyłączone z eksportu domyślnego, z osobną ścieżką po podpisaniu umowy o poufności.
Jeśli Twoje urządzenia mają już telematykę, większość tej listy to rozbudowa istniejącego portalu, a nie nowy system. Jeśli nie mają, zacznij od pytania, czy standardowa platforma IoT da Ci taką kontrolę nad danymi. Piszę o tym w tekście o aplikacjach IoT na zamówienie.
Kto pilnuje Data Act w Polsce i co grozi za naruszenia
Rozporządzenie zostawia państwom członkowskim wyznaczenie organu nadzoru i ustalenie kar, które mają być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające (art. 40). W Polsce w październiku 2026 rząd przyjął projekt ustawy wdrażającej Data Act przygotowany przez Ministerstwo Cyfryzacji. Według projektu organem nadzoru będzie Prezes UKE: rozpatruje skargi, prowadzi postępowania i nakłada kary pieniężne, a przed nałożeniem kary ma wezwać firmę do usunięcia naruszenia. Ustawa była wtedy przed pracami w Sejmie, więc ostateczną wysokość kar sprawdź w wersji uchwalonej.
Dwie rzeczy są jednak pewne już dziś. Po pierwsze, rozporządzenie obowiązuje bezpośrednio, więc brak polskiej ustawy nie zwalnia z obowiązków. Klient może dochodzić swoich praw przed sądem. Po drugie, producenci sprzedający na cały rynek UE podlegają nadzorowi w innych krajach. W Niemczech organem jest Federalna Agencja Sieci (Bundesnetzagentur).
Data Act i akt o cyberodporności: dwa terminy we wrześniu 2026
Wrzesień 2026 był dla producentów urządzeń podwójny. 11 września zaczął obowiązywać obowiązek zgłaszania aktywnie wykorzystywanych podatności i poważnych incydentów z aktu o cyberodporności (Cyber Resilience Act, rozporządzenie 2024/2847): wstępne ostrzeżenie w 24 godziny, zgłoszenie w 72 godziny. Dzień później, 12 września, obowiązek projektowania dostępu do danych z Data Act. Główne wymagania aktu o cyberodporności dojdą 11 grudnia 2027.
Te przepisy się uzupełniają. Data Act każe otworzyć dane, akt o cyberodporności każe zrobić to bezpiecznie. Portal z eksportem danych i API to nowa powierzchnia ataku, więc projektuj je razem: uwierzytelnianie, uprawnienia, szyfrowanie, rejestr dostępu i bezpieczne aktualizacje.
Pięć pytań do konstruktora, prawnika i szefa serwisu
- Jakie dane wytwarza każdy nasz model i gdzie są przechowywane? Jeśli nikt nie ma tej listy, to pierwsze zadanie, bo bez niej nie napiszesz informacji przedumownej.
- Czy klient może dziś pobrać swoje dane sam, bez maila do nas? Jeśli nie, jaki jest nasz proces dla próśb z art. 4 i ile ich było w ostatnim roku?
- Czy nasze umowy i regulamin aplikacji pozwalają nam korzystać z danych nieosobowych z urządzeń klientów, i w jakich celach?
- Które dane są naszą tajemnicą przedsiębiorstwa i czy umiemy je technicznie oddzielić od reszty?
- Który model wprowadzamy na rynek jako następny i czy jego projekt ma już dostęp do danych dla użytkownika?
Ten tekst opisuje przepisy w uproszczeniu, z perspektywy firmy, która buduje aplikacje i portale dla producentów urządzeń. Nie jest poradą prawną. Szczegóły dla swojego produktu sprawdź z prawnikiem.
Najczęstsze pytania
Co to jest Data Act?
Data Act, po polsku akt w sprawie danych, to rozporządzenie UE 2023/2854. Ustala, kto może korzystać z danych wytwarzanych przez podłączone urządzenia i usługi z nimi powiązane. Obowiązuje bezpośrednio we wszystkich krajach UE od 12 września 2025.
Od kiedy producent musi projektować urządzenia z dostępem do danych?
Obowiązek z art. 3 ust. 1 dotyczy urządzeń i usług powiązanych wprowadzonych na rynek po 12 września 2026. Modeli już sprzedawanych nie trzeba przeprojektowywać, ale dane, które producent już zbiera, trzeba wydać użytkownikowi na jego prośbę.
Czy Data Act dotyczy małych firm?
Mikro i małe przedsiębiorstwa są zwolnione z obowiązków udostępniania danych z rozdziału II, o ile nie mają partnera lub podmiotu powiązanego, który nie jest mikro lub małą firmą, i nie projektują ani nie produkują urządzenia jako podwykonawca. Średnia firma ma zwolnienie przez rok od uzyskania tego statusu.
Czy muszę udostępniać dane za darmo?
Użytkownikowi tak: dostęp ma być bezpłatny. Za przekazanie danych innej firmie, którą wskaże użytkownik, posiadacz danych może pobrać rozsądną, niedyskryminującą opłatę, a od małych i średnich firm tylko zwrot kosztów.
Czy klient może przekazać dane z mojej maszyny konkurencji?
Może przekazać je na przykład niezależnemu serwisowi. Nie może jednak użyć danych do stworzenia konkurencyjnego urządzenia ani do wnioskowania o sytuacji ekonomicznej i metodach produkcji producenta. Tajemnicę przedsiębiorstwa chronią uzgodnione środki, a odmowa jest możliwa tylko w wyjątkowych, dobrze uzasadnionych przypadkach.
Kto pilnuje Data Act w Polsce i jakie są kary?
Według projektu ustawy przyjętego przez rząd w październiku 2026 nadzór obejmie Prezes UKE, który będzie rozpatrywał skargi i nakładał kary. Ustawa była wtedy przed pracami w Sejmie, więc wysokość kar sprawdź w wersji uchwalonej. Samo rozporządzenie obowiązuje niezależnie od polskiej ustawy.
Następny krok: zrób z obowiązku przewagę
Dane, które musisz oddać klientowi, i tak przechodzą przez Twój system. Ten sam portal, który spełnia Data Act, może pokazywać klientowi stan floty, przypominać o przeglądzie i podpowiadać części, zanim coś się zepsuje. O tym, jak wykorzystać dane z urządzeń w serwisie, jest artykuł o predykcyjnym utrzymaniu ruchu. Więcej o tym, jak budujemy aplikacje i platformy dla producentów urządzeń: aplikacje IoT.
Jak cytować ten artykuł: Maciej Ramus, „Data Act a Twoje urządzenia: co producent maszyn musi udostępnić klientowi od września 2026”, JSON Crew, jsoncrew.com, 2026.
Maciej Ramus, CMO JSON Crew
