// Sprzedaż B2B

Prawo Goodharta: dlaczego Twoje KPI pokazują rekord, a w kasie go nie ma

Autor: Jędrzej Siewierski, CEO i współzałożyciel JSON Crew.

W 2016 roku amerykański bank Wells Fargo zapłacił 185 mln dolarów kar. Pracownicy, rozliczani z celów sprzedażowych i premiowani za ich wyrobienie, otworzyli ponad dwa miliony rachunków i kart, na które klienci mogli się nigdy nie zgodzić. Liczba sprzedanych produktów rosła, a skończyło się karą.

To ma swoją nazwę: prawo Goodharta. Gdy wskaźnik staje się celem, przestaje dobrze mierzyć. Nie trzeba prowadzić banku, żeby mieć ten sam mechanizm. Wystarczy jedna liczba na pulpicie i premia, która od niej zależy.

W skrócie

  • Prawo Goodharta mówi, że wskaźnik, do którego przywiążesz nagrodę, zaczyna rosnąć szybciej niż rzecz, którą miał mierzyć. Liczba rośnie, wynik nie.
  • To nie jest problem nieuczciwych ludzi. Ludzie robią to, za co im płacisz.
  • Wskaźnik trudniej oszukać, gdy ma parę: wynik i jakość (zamknięte zgłoszenia i ponowne zgłoszenia, formularze i szanse przyjęte przez handlowców). Do tego regularne sprawdzenie małej próbki.
  • Pomiar naprawiasz najpierw. Lekarz, który leczy odczyt z kaloryfera, leczy zdrowe dziecko.

Termometr przy kaloryferze

Pamiętasz z dzieciństwa sztuczkę z termometrem? Nie chcesz iść na klasówkę, więc kiedy mama wychodzi z pokoju, przykładasz termometr do kaloryfera. Trzydzieści osiem i pół. Zostajesz w domu.

Termometr działa bez zarzutu. Ale od chwili, gdy jego wynik decyduje o szkole, przestaje mówić cokolwiek o gorączce. Mówi tylko, jak blisko kaloryfera leżał.

Mama może zabronić mierzenia, ale wtedy nic nie wie. Może krzyczeć, ale wtedy dziecko tylko lepiej ukryje sztuczkę. Może też zrobić to, co robią mądrzy rodzice:

  • położyć dłoń na czole,
  • sprawdzić, czy dziecko zjadło śniadanie z apetytem,
  • raz na jakiś czas zmierzyć temperaturę sama, przy sobie,
  • a o zostaniu w domu decydować po rozmowie, nie po samym odczycie.

Zapamiętaj te cztery ruchy. Za chwilę wrócą jako cztery sposoby na lepsze KPI w firmie.

Prawo Goodharta: co to jest?

Definicja. Prawo Goodharta to obserwacja, że gdy jakiś wskaźnik staje się celem, z którego ktoś jest rozliczany, ludzie zaczynają poprawiać sam wskaźnik zamiast rzeczy, którą miał mierzyć. Wskaźnik przestaje wtedy dobrze mierzyć.

Nazwa pochodzi od brytyjskiego ekonomisty Charlesa Goodharta. W 1975 roku, pisząc o polityce pieniężnej Wielkiej Brytanii, zauważył, że każda prawidłowość w danych zaczyna się rozpadać, gdy ktoś zaczyna jej używać do sterowania.

Krótką wersję, którą dziś wszyscy cytują, sformułowała w 1997 roku antropolożka Marilyn Strathern: gdy miara staje się celem, przestaje być dobrą miarą. Podobną myśl miał w latach 70. amerykański psycholog Donald Campbell. To ten sam termometr przy kaloryferze, tylko w skali państwa i uczelni.

KPI, co to jest i dlaczego każdy wskaźnik efektywności da się nagiąć?

KPI (z angielskiego „key performance indicator”) to kluczowy wskaźnik efektywności: liczba, po której oceniasz, czy dział albo proces idzie w dobrą stronę. Na przykład liczba ofert, odsetek wygranych, czas odpowiedzi na zapytanie, marża.

Samo mierzenie nie uruchamia prawa Goodharta. Uruchamia je nacisk: premia, ranking, publiczna tabela na zebraniu, groźba zwolnienia. Wtedy ludzie szukają najtańszej drogi do lepszej liczby, a ta rzadko prowadzi przez lepszą pracę. Zwykle prowadzi przez kaloryfer. W Wells Fargo amerykański urząd ochrony konsumentów finansowych (CFPB) napisał wprost, że pracownicy otwierali rachunki, żeby wyrobić cele sprzedażowe i dostać premie.

Trzy przykłady z firm (przykłady poglądowe)

To przykłady poglądowe: nie opisują konkretnych firm, ale układ jest typowy.

KPI sprzedaży: liczba telefonów

Szef sprzedaży ustala cel: 60 telefonów dziennie na handlowca. Po miesiącu cel wyrabiają wszyscy. Rozmowy trwają po 40 sekund, handlowcy dzwonią do łatwych kontaktów, a trudny klient, z którym trzeba rozmawiać pół godziny, czeka do przyszłego tygodnia. Telefonów przybyło, spotkań nie. Sama liczba telefonów nie jest zła. Staje się zła, gdy jako jedyna decyduje o premii.

KPI w marketingu: formularze zamiast szans

Marketing jest rozliczany z liczby formularzy. Najprościej podbić ją szerokim, tanim ruchem, darmowym poradnikiem za adres e-mail albo konkursem. Handlowcy dostają stos zapytań od ludzi bez budżetu i bez potrzeby. Dzwonią do wszystkich, bo nie wiedzą, które zapytania są prawdziwe. Prawdziwy klient z wtorku dostaje odpowiedź w piątek, gdy rozmawia już z kimś innym.

Sprawdź sam: ten sam budżet, ci sami handlowcy, zmieniasz tylko to, za co marketing dostaje premię.

0
0
0
0
75%
Symulacja, wartości umowne. Ten sam budżet reklamowy i ci sami handlowcy. Premia za liczbę formularzy przesuwa pieniądze w tani, szeroki ruch: formularzy jest wyraźnie więcej (przy ustawieniu domyślnym o 72%), a przyjętych szans sprzedaży mniej, bo handlowcy toną w zapytaniach bez szans i spóźniają się z odpowiedzią do dobrych klientów. Premia za przyjęte szanse daje mniej formularzy i więcej klientów.

Przy ustawieniu domyślnym (75% premii zależy od wskaźnika) premia za formularze daje po roku 72% więcej formularzy i 21% mniej przyjętych szans. Odrzucone zapytania zabierają handlowcom 137 godzin miesięcznie, a mają na nie 80. Premia za przyjęte szanse daje 20% mniej formularzy i 16% więcej szans. Wartości są umowne, mechanizm prawdziwy.

KPI w serwisie: zamknięte zgłoszenia

Kierownik serwisu dostaje premię od liczby zamkniętych zgłoszeń. Zgłoszeń jest więcej, niż zespół zdąży naprawić, więc część z nich zamyka „na słowo”: restart, „proszę obserwować”, status zamknięte. Pulpit pokazuje rekord, a klient wraca po dwóch tygodniach z tym samym problemem. Najgorsze jest to, że zarząd nie widzi prawdziwej przyczyny: serwisowi brakuje ludzi albo części. Termometr leży przy kaloryferze, więc nikt nie wie, że pacjent jest naprawdę chory.

Jak wybrać wskaźnik, którego nie da się łatwo oszukać?

Nie ma wskaźnika, którego nie da się nagiąć. Da się za to ustawić pomiar tak, żeby naginanie przestało się opłacać. Pomagają w tym cztery ruchy mamy.

1. Para wskaźników: dłoń na czole

Andrew Grove, wieloletni szef Intela, w książce High Output Management (1983) radził łączyć wskaźniki w pary: jeden mierzy efekt, drugi skutek uboczny. Jego przykłady są przyziemne: liczba przetworzonych faktur w parze z liczbą błędów znalezionych przy kontroli. W firmie to wygląda tak:

Wskaźnik wynikuPara: wskaźnik jakości
liczba formularzyodsetek zapytań przyjętych przez handlowców jako prawdziwa szansa
liczba telefonówliczba umówionych spotkań i ich przebieg
zamknięte zgłoszenia serwisoweponowne zgłoszenia tego samego problemu w 30 dni
liczba wysłanych ofertodsetek ofert obejrzanych i zaakceptowanych przez klienta
przychód handlowcamarża i odsetek płatności po terminie

Para działa tylko wtedy, gdy oba wskaźniki liczą się do premii albo oceny. Wskaźnik jakości, na który nikt nie patrzy, to dłoń, której nikt nie przykłada do czoła.

2. Wskaźnik bliżej pieniędzy: apetyt przy śniadaniu

Apetytu nie da się podgrzać przy kaloryferze. Ze wskaźnikami jest podobnie: im bliżej pieniędzy stoi wskaźnik, tym trudniej go nagiąć. Formularz wypełni każdy. Szansę sprzedaży przyjmuje handlowiec, który straci czas, jeśli przyjmie byle co. Ofertę akceptuje klient. Przelew przychodzi jednak za późno, żeby nim sterować, więc szukasz wskaźnika możliwie blisko pieniędzy, który pojawia się na tyle szybko, żeby zdążyć zareagować. Dla marketingu zwykle jest to przyjęta szansa sprzedaży, dla sprzedaży oferta zaakceptowana przez klienta.

3. Sprawdzenie próbki: mama mierzy sama

Raz w miesiącu bierzesz 10 losowych przypadków i sprawdzasz je ręcznie. Dzwonisz do 10 klientów z zamkniętymi zgłoszeniami i pytasz, czy działa. Czytasz 10 losowych formularzy. Słuchasz 5 losowych rozmów handlowych. Nie chodzi o kontrolę każdego, tylko o to, żeby każdy wiedział, że jego sprawa może trafić do próbki. Przy okazji dowiadujesz się, dlaczego liczby się zmieniły.

Zobacz, co para i próbka robią w serwisie z przykładu wyżej.

0
0
0
0
Symulacja, wartości umowne. Gdy premia zależy tylko od liczby zamkniętych zgłoszeń, pulpit pokazuje rekord, a klienci wracają z tym samym problemem. Para wskaźników (zamknięte i ponowne zgłoszenia w 30 dni) oraz audyt małej próbki sprawiają, że naciąganie przestaje się opłacać. Pulpit pokazuje wtedy mniej, ale prawdę: serwisowi brakuje mocy na około 20 napraw miesięcznie.

Bez zabezpieczeń pulpit po roku pokazuje 236 zamkniętych zgłoszeń miesięcznie, z czego naprawdę naprawionych jest 180, a 39 wraca. Z parą i próbką pulpit pokazuje 181. Mniej, ale prawdziwie. I nagle widać, że kolejka rośnie o około 20 zgłoszeń miesięcznie, bo serwis ma za mało ludzi. To decyzja dla zarządu, nie dla kierownika serwisu.

4. Nie przywiązuj całej premii do jednej liczby

Mądra mama nie decyduje o szkole po samym odczycie termometru. Im większą część wynagrodzenia przywiążesz do jednego wskaźnika, tym mocniej działa prawo Goodharta. W pierwszej symulacji przesuń suwak na „wcale”: nikt nie nagina wskaźnika, ale też nikt nie ma powodu go poprawiać. To jak zakaz mierzenia: spokój, ale bez wiedzy. Rozsądny układ leży pośrodku: część premii za wynik, część za jakość, a ocena po rozmowie o tym, co pokazała próbka.

Przez soczewkę Dostrojonej Firmy: pomiar na pierwszym miejscu

W filarze tej serii opisałem firmę jako układ regulacji: masz cel, mierzysz wynik, liczysz różnicę i reagujesz. To podejście nazywam Dostrojoną Firmą. KPI jest w nim termometrem, a termometr naprawiasz przed wszystkim innym. Kolejność jest taka:

  1. Pomiar: szanse przyjęte, nie formularze; marża, nie sam przychód.
  2. Opóźnienie: po jakim czasie widać skutek decyzji.
  3. Wąskie gardło: gdzie i tak jest zator.
  4. Sposób reagowania: jak mocno i jak często korygujesz kurs.

Dlaczego pomiar na początku? Bo lekarz, który leczy 38,5 stopnia odczytane przy kaloryferze, leczy zdrowe dziecko. Im staranniej dobierze lek, tym dokładniej trafi w zły cel. Termometr przy kaloryferze nie potrzebuje lepszego lekarza, tylko innego miejsca pomiaru.

Między termometrem a KPI jest jedna różnica. Termometr nie wie, że ktoś na niego patrzy. Ludzie wiedzą, że są mierzeni, i to od nich zależy, co pokaże liczba. Dlatego para wskaźników i próbka są w firmie obowiązkowe, a nie mile widziane.

Gdzie prawo Goodharta uderza w sprzedaży: etap kwalifikacji

Na naszej mapie sprzedaży prawo Goodharta najmocniej uderza na styku dwóch etapów. Na etapie zbierania rodzi się pokusa „więcej formularzy”. Na etapie kwalifikacji okazuje się, ile z nich to prawdziwe szanse. Jeśli każdy z tych etapów ma osobną premię, masz gotowy przepis na zielony pulpit marketingu i czerwony wynik firmy.

Żeby mierzyć szansę przyjętą przez handlowca, musisz ją zapisać: kto przyjął, kiedy, a jeśli odrzucił, to dlaczego. W arkuszu to się szybko rozjeżdża, dlatego służy do tego CRM, czyli system do prowadzenia klientów i rozmów z nimi. W naszym JSON Hub każde zapytanie ma zapisany następny krok, a ofertę wysyłasz jako link. Widzisz, że klient ją otworzył, ile razy do niej wracał i czy kliknął akceptację. Taki wskaźnik stoi bliżej pieniędzy niż „wysłano ofertę” i trudniej go nagiąć, bo klika klient, a nie handlowiec. Najpierw jednak ustal, co jest szansą, bo inaczej narzędzie tylko szybciej zmierzy złą rzecz.

Kiedy to nie działa

Para wskaźników łatwo rozrasta się w dwadzieścia, na które nikt nie patrzy. Wystarczy jeden wskaźnik wyniku i jeden wskaźnik jakości na dział, plus próbka. Drugi błąd to wskaźnik jakości, który definiuje ta sama osoba, która jest z niego rozliczana. Wtedy termometr po prostu trafia na inny kaloryfer. Definicję „przyjętej szansy” ustalają razem marketing i sprzedaż, a zmienia ją zarząd.

Co zrobić w poniedziałek: cztery pytania

Weź listę KPI, od których zależą premie w Twojej firmie, i przy każdym zapytaj:

  1. Jak najtaniej poprawić tę liczbę bez poprawy wyniku firmy? Jeśli odpowiedź przychodzi Ci do głowy w 10 sekund, Twoim ludziom też przyszła.
  2. Jaki jest skutek uboczny, gdy ta liczba rośnie? To kandydat na wskaźnik do pary.
  3. Kto oprócz rozliczanej osoby potwierdza wynik? Na przykład handlowiec, który przyjmuje szansę, albo klient, który akceptuje ofertę. Jeśli nikt, masz termometr bez dłoni na czole.
  4. Kiedy ostatnio ktoś sprawdził ręcznie 10 losowych przypadków? Jeśli nigdy, zacznij w tym miesiącu.

Najczęstsze pytania

Co to jest prawo Goodharta w prostych słowach?

Gdy wskaźnik staje się celem, z którego ktoś jest rozliczany, ludzie zaczynają poprawiać sam wskaźnik zamiast tego, co miał mierzyć. Liczba rośnie, a rzeczywistość nie. Nazwa pochodzi od ekonomisty Charlesa Goodharta (1975), a najczęściej cytowane sformułowanie od Marilyn Strathern (1997).

Czy to znaczy, że KPI to zły pomysł?

Nie. Bez wskaźników zarządzasz na wyczucie. Prawo Goodharta mówi tylko, że wskaźnik pod naciskiem premii zmienia znaczenie. Dlatego KPI potrzebuje pary (wynik i jakość), bliskości pieniędzy i regularnego sprawdzenia małej próbki.

Jakie KPI w marketingu są trudniejsze do oszukania?

Szanse sprzedaży przyjęte przez handlowców, koszt jednej przyjętej szansy i czas od formularza do pierwszej rozmowy. Liczba formularzy może zostać na pulpicie, ale nie powinna sama decydować o premii.

Jakie KPI sprzedaży warto łączyć w pary?

Liczbę ofert z odsetkiem ofert zaakceptowanych przez klienta. Przychód z marżą. Liczbę telefonów z liczbą umówionych spotkań. Jeden wskaźnik mówi „ile”, a drugi „czy to miało sens”.

Sprawdź, gdzie Twoja firma się blokuje

Test „Gdzie Twoja firma się blokuje?” pokaże, czy u Ciebie problem leży w pomiarze, w opóźnieniu, w wąskim gardle czy w sposobie reagowania. Zajmuje kilka minut.

Test na 2 minutyJSON Crew

Gdzie Twoja firma się blokuje?

Osiem zdań o tym, jak Twoja firma reaguje na wyniki. Przy każdym zaznacz, jak często tak u Ciebie bywa. Na końcu zobaczysz, jakim regulatorem jest dziś Twoja firma, czego jej brakuje i od czego zacząć.

    Każdy objaw ma swoją przyczynę w tym, jak firma reaguje na wyniki. Wynik liczy się w Twojej przeglądarce. Wysyłamy go tylko wtedy, gdy sam poprosisz o kartę.

    Następny artykuł z serii

    Co dalej: kluczowe rezultaty bez huśtawki

    Kluczowe rezultaty w OKR mają ten sam kłopot co KPI, a do tego trzeba wiedzieć, jak mocno reagować, gdy robią się czerwone. Opisuję to w artykule z tej serii o OKR.

    Jak cytować ten artykuł: Jędrzej Siewierski, „Prawo Goodharta: dlaczego Twoje KPI pokazują rekord, a w kasie go nie ma”, JSON Crew, jsoncrew.com, 2026.

    5 na 5 (1 głosów)
    Idziemy dalej

    Podobał Ci się ten artykuł?

    Jeśli po lekturze czujesz, że w Twojej firmie też są procesy warte przebudowy, umów bezpłatną rozmowę. Sprawdzimy razem, gdzie realnie wycieka sprzedaż i co ma sens wdrożyć w pierwszej kolejności.

    Umów rozmowę
    // kontakt

    Umów bezpłatną rozmowę

    Opowiedz o swoim projekcie, a odezwiemy się z konkretnym planem i wyceną. Bez zobowiązań, konkretna wartość.

    contact@jsoncrew.com